Robovi kulta krvi
Maje su bili robovi kulta krvi. Vadili su je u svim prilikama: na dravnim ceremonijama, vjenanjima, religioznim i narodnim sveanostima... Bila je to civilizacija bez presedana! Bio je to narod koji se dopadao Rusou: antiki nevin i izvan historije. Narod koji je gajio kukuruz i manioku da bi nahranio kastu vraeva uvijek odjevenih u areno perje i odanih prouavanju zvijezda. Ali i narod, koji nije poznavao ni korist, ni trgovinu, ni novac; narod koji je sve vrednovao i podredio sa kakaom. Maje koji su od 2oo. godine prije nae ere naseljavali sadanju teritoriju Gvatemale, jedan dio Hondurasa, Belize i Jukatan, ostavili su hramovi, palae i piramide. Kada se sve uzme u obzir ipak su Maji ostali jedna gotovo mitska rasa: bez forme civilizacije i drutva koji bi se mogli usporediti sa formama drutava naroda u Mediteranu i Aziji. Umjetnost je bila plemenskog tipa.

Deifrirano pismo
Okrueni legendama koje su izmislili engleski i ameriki pisci, kao sto su G. Morli, Erik Tompson i u proslom stoljeu Dzon Lojd Stivens, Maje su do izvjesne toke cak i bez etnikih korijena. Cini se da potiu od Indijanaca koji su proli Beringovim prolazom prije vise od 10.000 godina, od Asiro-Babilonaca i Egipana koji su stigli u Ameriku prije Kolumba. Za pisce moderne naune fantastike Maje i njihovi potomci, oko dva miliona Indiosa, su ve odavno - Vanzemaljci. - Ali je i za Maje, vjekovne rtve kulturne distorzije zahvaljujui prije svega etnocentrizmu, konano doao trenutak istine - smatra Linda sile, svjetski autoritet za kulture Srednje Amerike. - Uspjeli smo da ih uvedemo u historiju civilizacija, medu Egipane, Grke i Rimljane. I svima treba da bude jasno da oni zasluuje to mjesto i da, na primjer, kralj Pascal, jedan od najveih vladara Maja, nije nita manje vaan od jednog Aleksandra Velikog.
Vrata historije za Maje sirom su otvorile grupe amerikih istraivaa, medu kojima su historiari umjetnosti Linda sile i Meri Miler sa univerziteta Jel, koje su po prvi put uspjele da na naunim temeljima deifriraju hijeroglife i jezik tog naroda. Velika pomo u deifriranju spisa bila je i injenica da su neki hijeroglifi Maja, vise nego oni egipatski, slutili da izraze ono sto i predstavljaju. Ukratko, nekolicina simbola: hijeroglif jedne kue znaio je da se radi o kuci, hijeroglif jaguara oznaavao je jaguara. Pa ipak, nije to bilo lako deifrirati. itanje hijeroglifa, bogatih i metaforama, postao je uzbudljivi lov na racionalna objanjenja. Linda sile i Meri Miler na kraju su uspjele donekle da rekonstruiraju historiju, umjetnost i obiaje Maja. Prvo revolucionarno otkrie - smatra Meri Miler - jeste da Maje nisu bili dobroudan narod, kao sto se vjerovalo, sastavljen od poljoprivrednih mitova i svestenika kojima su strane okrutnosti i barbarstva i koji nikada nisu ratovali. Stoljeima, od 200. prije nae ere do 900. nae ere, Maje su vodile neprestane ratove, poput Grka i Rimljana. O tome po prvi put imamo preciznu dokumentaciju sa imenima i kronologijom, sto smo saznali iz hijeroglifa. Osim ratova i ovdje je kao i u drugim, zemljama, bilo pobuna, zavjera na dvoru, vojnih udara...

Ratovi za zarobljenike
Chan-Bahlum, koji je vladao od 10. februara 684. do 2o. februara 7o2. nae ere bio je, na primjer, jedan od najratobornijih i najsretnijih kraljeva Maja, kako moe da se proita na jednoj tablici naenoj u palai Palenque u Meksiku, Kralja Kan-Xula je, pak, zbacio njegov brat uzurpator uz itavu seriju osveta i prevara.
Dakle, i Maje su poput drugih slinih naroda voljeli da ratuju?!...
Da, odgovor je strunjaka, ali su im motivi bili potpuno drukiji. Deifriranje hijeroglifa saznalo se da kraljevi 40 gradova-drzava Maja, uvijek meusobno u borbi kao u staroj Grkoj, nisu ratovali da bi osvojili nove teritorije ili doli u posjed tuih bogatstava, nego da bi zarobili protivnike ratnike. I to samo s jednim jedinim ciljem da bi ih muili i polako ubijali, sluei se najrafiniranijim tehnikama!
Statuete, keramika i bareljefi Maja, posebno oni pronaeni na otoku Jaina, pokazuju zarobljenike koji se gre i urlaju od fizike boli. Muitelji im upaju prste, nokte, zube, testise. Drugima je trgan dio po dio utrobe, na kraju i srce. Cesto su, pak, ratni zarobljenici, kao kralj "uta lubanja" poraen od poznatog kralja "Ptica-jaguar", bili prisiljavani da uestvuju u igri koja je opisana na moralima u Chichen Itzi, ija su pravila slina nogometnim. Ne dodirujui loptu rukama igrai, uglavnom etvorica u ekipi, trebali su da je guraju i, na kraju, prebace kroz visei krug, obino istesan u kamenu i postavljen na jednom od zidova sredinjeg hrama. Onaj tko bi izgubio, gubio bi i glavu koja je - u sljedeoj igri - sluila kao lopta.
Da li su Maje bile narod fanatika? U izvjesnom smislu jesu. Drukije i ne moe da se objasni zato su, kako pria kamenje, ratnici Maja izbjegavali da ubijaju neprijatelje u bitkama, nego su - nakon strasnih borbi prsa u prsa - nastojali da ih uhvate ive kako bi ih ponudili muiteljima. Iz itanja hijeroglifa vidi se da je za Maje bilo najvanije da vade krv zarobljenicima. Mjesecima, a ponekad i godinama, poraeni kraljevi i plemii hranjeni su kao ivotinje za klanje, kako bi im polako uzimali krv. Njihova krv je zatim rasipana po zemlji ili suena zajedno sa mirisnim smolama.

Civilizacija bez presedana
Sve ovo imalo je i religiozni karakter. Krv nisu davali samo zarobljenici nego i uvaene linosti iz gradova-drava, prinevi cesto kraljevi i kraljice, ali na drukiji nain. Na vrhu piramida i pred hiljadama podanika, vode i visoki zvanicnici naoruani rudimentalnim bisturijem rezali su kozu kako bi dali krv bogovima panteona Maja, posebno "Bogu perforatoru"!
Ideja o krvi bila je fiksna ideja Maja, zasigurno jedinstven fenomen po svojim proporcijama.
- Maje su bili robovi krvi - kae Meri Miler. - Vadili su je u svim sveanim prilikama, dravnim ceremonijama, vjenanjima, religioznim i narodnim sveanostima... Bila je to civilizacija bez presedana. Krv, prema religiji Maja, bila je u stvari hrana za kojom su imali potrebu kako bi preivjela zemlja, sam univerzum i bogovi. Da bi stvorili ovjeka, prema Popol Vuhu, svetom tekstu ovog zagonetnog naroda, pripremili su smjesu od kukuruza i vode, simbole mesa i krvi. Imali su potrebu za nekim spremnim da ih prizna, imenuje i hrani, ukratko za ljudima. Zadatak ljudi bio je da se moli bogovima i da ih hrani vlastitom krvlju, pocev od kralja. Na terakoti i bareljefima na krecnorn kamenu koji se nalaze u muzeju Kimbel, uz plesove i pjesmu, kralj sa bistrijem reze sebi kozu a kraljica jezik. Preko vlakana uvuenih u rane kraljevska krv kaplje u kotao pun smokvine kore i smole pod koji e biti potpaljena vatra. Iz kotla se izvija duga zmija iz ijih usta izlaze glave i figure ljudi i ivotinja. To su slike boanstava, polubogovi, demoni i preci (kult predaka je veoma vaan), proizvodi zmija iz vizija cesto prisutnih u religioznim ceremonijama Maja. Da li su prie iz marjanske mitologije isprazne legende?
U to se vjerovalo sve do prije nekog vremena. Novo citanje hijeroglifa dalo je drugaije rezultate. Za Maje je ceremonija zmija bila neka vrsta putovanja izvan ovog svijeta. Povod da bi se dovelo do stanja religiozne ekstaze i putanja krvi, koji bi prethodili postu, seksualnoj apstinenciji, kupanju i saunama sto je sluzilo za fascinantna mistina iskustva.
Ali zato krv?!
Ovdje su odgovor dali fiziolozi: kada se gubi mnogo krvi nas mozak reagira sa superprodukcijom endomorfina i encefalina, kemijskim supstancama slinim opijumskim koje, izmeu ostalog, izazivaju halucinacije. Putanje krvi, kao neke droge, bilo je za Maje najbolji nain da predu "prag poimanja".
- Listajui tek otvorenu knjigu ove gotovo dugogodinje civilizacije - kae Linda sile - dobili smo dokaz da su Maje posjedovale izuzetno profinjenu kulturu za svoje vrijeme. U mnogim aspektima, ta kultura je bila superiornija od kultura Mediteranaca, Babilonaca i Egipana.

ivot u gradovima
O Majima su najvie poznate astronomska znanja, njihova sposobnost za raunanje putanja Jupitera, Saturna i Venere (za Maje je to bila boginja rata), kao i pomraenje Sunca i Mjeseca. Na osnovu etiri kodeksa Maja koje su prikupili prvi evropski istraivai I naunici (najvie panjolci) mogle su se dobiti indikacije o njihovom kalendaru od 36o dana koji je manje bacan od naeg i o njihovom matematskom znanju koje je u to vrijeme bilo razvijenije nego, na primjer, kod Egipcana i Arapa. Izmeu ostalog, Maje su znali da koriste koncept nule identificiran sa jednim od njihovih boanstava: "Bog brojke nula".
Prije kompletnog itanja hijeroglifa veoma malo se znalo o drutvenom ivotu Maja. Sada se moe reci da su Maje imale dravnu organizaciju - regionalni vladari od 12 do 15 za dravu nametali su volju kralja podanicima, uzimajui velike poreze u naturi. Ekonomija kraljevstva bazirala se na poljoprivredi koja je bila veoma intenzivna i razvijena. Kanali za navodnjavanje, nasipi i terasasto obraivanje zemlje, osiguravali su obilne plodove. Dravna organizacija i blagostanje, ogledaju se u ivotu 40 gradova-drava. ivot na dvoru bio je medu najrafiniranijim - objanjavaju L. sile i M. Miler. - Oko kraljevskih porodica sainjenih od oko stotinjak ljudi, vrtjeli su se dvorjani, pisari, umjetnici, pjesnici, patuljci, lude, kao na evropskim dvorovima. Dekoracije su bile zamijenjene gigantskom i raskonom arhitekturom koja je cvjetala u najvanijim gradovima: Tikalu, Palenque, Yaxchilanu, Copanu, Chichen-ltzi i Uxmali.
Kraljevi, koji su se od obinih smrtnika razlikovali po produenoj lubanji zbog deformacija kosti koja je zapoinjana u najranijem djetinjstvu i po razrokim oima sto se postizalo posebnim vjebama, imali su brojne supruge i konkubine, redov no su se mazali bronanom bojom, pusili neku vrstu lule i drogirali se. Plemici i dvorjani slijedili su njihov primjer. Otkriveno je da su plemii i suvereni, kada bi im stomak bio suvie pun, apsorbirali odbojna pia i droge direktno kroz crijeva, pomou klistira.

Posljednja tajna
O toj rafiniranog, ali i dekadentnoj civilizaciji, svjedoce i umjetnika djela.
- Terakota Maja sa mitolokim figurama moe se u mnogim aspektima mjeriti sa grkim vazama iz 5. vijeka - objanjavaju sele i Miler.
Ali gdje su literatura i poezija Maja?! Je su li postojali?
Kada su 1542. panjolski osvajai doli u Jukatan nali su brojne biblioteke knjiga ispisanih na kori smokvinog drveta slinoj papiru. Ali Diego de Landa, prvi biskup Jukatanu naredio je da se sva poganska literatura spali. Bio je to prvi akt kulturnog genocida Maja i njihovih potomaka koji se u raznim formama nastavio sve do danas. Direktna posljedica tog genocida jeste injenica da su Maje uvijek izgledali kao narod bez istinskog i vlastitog kulturnog identiteta, jedan gotovo mitoloki narod na margini historije, to je uticalo na definitivni nestanak civilizacije Maja, koja je oko 900. godine zauvijek iezle.
- To je jo uvijek tajna - kae Meri Miler. - Mogue da je nestala zbog demografskog buma, neoekivane krize u poljoprivredi, zbog pobuna i krvavih ratova. Civilizacija Maja, sazdana na krvi, moda je i okonana u krvi. Mi to jo uvijek ne znamo!...